DI TÍCH LỊCH SỬ NA CHẾ - NƠI CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH THĂM TỔ ĐẢNG VÀ VĂN PHÒNG BỘ TỔNG CHỈ HUY Ở ĐỒNG QUÁN
Trong những năm dấu tranh giải phóng dân tộc, kháng chiến chống thực dân Pháp và bảo vệ độc lập dân tộc, huyện Võ Nhai (cũ) sớm trở thành căn cứ địa cách mạng nổi tiếng trong cả nước, nhân dân các dân tộc xã Dân Tiến cũng sớm giác ngộ cách mạng. Tại thôn Na Chế nay là xóm Đồng Quán, xã Dân Tiến vinh dự là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm tổ Đảng và Văn phòng Bộ tổng chỉ huy ở Đồng Quán, góp phần vào việc lãnh đạo nhân dân trong thôn, trong xã Dân Tiến bảo vệ giúp đỡ, ủng hộ, bảo vệ cơ quan đầu não đánh bại cuộc tấn công của giặc Pháp lên căn cứ địa Việt Bắc.
Thu - Đông 1947, nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não của Đảng, tiêu diệt Chính phủ kháng chiến và bộ đội chủ lực, phá hoại cơ sở vật chất, và tiềm năng kháng chiến của ta, đi tới kết thúc chiến tranh xâm lược nước ta, thực dân Pháp huy động lực lượng gồm bộ binh, pháo binh, không quân mở một cuộc tấn công lên căn cứ địa Việt Bắc. Đây là cuộc tấn công lớn nhất, tập trung chủ yếu lực lượng của thực dân Pháp.Ngày 9-10-1947, tại thị xã Cao Bằng, quân ta bắn rơi chiếc máy bay chở tên Tham mưu phó quân đội viễn chinh Pháp ở Đông Dương, thu được một số tài liệu, quan trọng về kế hoạch triển khai lực lượng của địch, đặc biệt là kế hoạch Clo - clo, cho quân càn quét vùng Chợ Chu (Định Hóa) nơi đây là nơi đặt cơ quan đầu não kháng chiến của ta.
Trước ngày di chuyển sang Võ Nhai, tại An toàn khu (ATK) Định Hóa ngày 15-10, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư kêu gọi bộ đội, dân quân, du kích cùng toàn thể đồng bào đồng sức, đồng lòng đánh giặc, phá tan cuộc tấn công mùa đông của giặc Pháp. Người cùng các đồng chí lãnh đạo của Đảng, Chính phủ và quân đội di chuyển từ ATK Định Hóa sang ATK Võ Nhai. Chủ tịch Hồ Chí Minh được đồng chí Chu Vãn Tấn (Chỉ huy trưởng Chiến khu I, người Võ Nhai) trực tiếp dẫn đường từ ATK Định Hóa sang La Hiên, huyện Võ Nhai, Chủ tịch Hồ Chí Minh chuyển về địa bàn xã Tràng Xá nơi ra đời đội Cứu quốc quân II (1941) sau này là xã Liên Minh, Bác ở làm việc tại Làng Vang. Bộ Tổng tham mưu phân thành hai bộ phận A và B. Ngày 20-10-1947, Bộ phận A (nhẹ, cơ động) hình thành Sở chỉ huy phía trước di chuyển từ ATK Định Hóa sang phía đông đường quốc lộ 3 chuyển về vùng ATK Võ Nhai; bộ phận B vẫn ở lại ATK Định Hóa làm nhiệm vụ duy trì liên lạc, chỉ đạo, chỉ huy chiến trường toàn quốc. Bộ phận A của Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Tổng chỉ huy và lãnh đạo cao nhất của Đảng, Chính phủ, Quốc hội, các đòng chí (Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Tôn Đức Thắng, Lê Đức Thọ, Võ Nguyên Giáp) ở làm việc tại các xã: Tràng Xá, Dân Tiến. Hầu hết các xã Liên Minh, Tràng Xá, Dân Tiến, huyện Võ Nhai đều có các cơ quan trung ương và bộ đội ở.
Theo nhân chứng ông Đỗ Đình Thông sinh năm 1926 là người vào tổ Đảng Na Chế đợt 2 năm 1949 kể lại: Lúc bấy giờ thì công tác bảo vệ và giữ bí mật cho các lãnh đạo rất cao, nên chưa thể biết rõ, chi tiết, ông được nghe kể lại: hôm đó vào khoảng 12 giờ trưa vào cuối tháng 10/1947, có một ông cụ mặc quần áo nâu đi cùng vài người vào nhà cụ Đàm Trung Tín (tức ông Tá), ở thôn Na Chế nay là xóm Đồng Quán. Rồi sau đó sang nhà ông Nhân, mãi sau mới biết là Chủ tịch Hồ Chí Minh, sau khi Bác hỏi thăm sức khoẻ, đời sống gia đình ông Nhân và bà con trong vùng ở thôn Na Chế (nay thuộc xóm Đồng Quán) là nơi tổ chức sinh hoạt tổ Đảng từ thời kỳ trước cách mạng tháng 8/1945 là nơi Văn phòng Tổng chỉ huy cùng gia đình đồng chí Võ Nguyên Giáp ở làm việc hỏi tình hình vận động nhân dân các dân tộc tham gia kháng chiến của tổ Đảng. Sau đó Bác gặp và làm việc với các đồng chí lãnh đạo cơ quan, Bộ tổng tham mưu, Tổng chỉ huy về việc bảo vệ căn cứ và kế hoạch đánh địch tấn công lên Việt Bắc. Bác đi công tác cùng các đồng chí bảo vệ, giúp việc: Vũ Kỳ, Triệu Hồng Thắng, đồng chí Tâm (Bác sỹ Lê Văn Chánh), Nguyễn Mạnh Đàn (chỉ huy trung đội bảo vệ vùng ngoài)...Ngoài Văn phòng Bộ Tổng chỉ huy đặt cơ quan tại nơi đây, có ông Phan Nông ở nhà ông Đàm Trung Tín, các ông Bùi Bằng Đoàn, ông Phan Kế Toại... ở tại các gia đình ở xóm Đồng Quán, gia đình đồng chí Võ Nguyên Giáp ở nhà ông Trần Văn Nhân, ở làm việc ở đây khoảng 1 tháng (cuối năm 1947), ở ngôi nhà này thường họp tổ đảng thôn Na Chế. Nơi làm việc của đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ có 1 bộ bàn ghế ở nhà ông Trầi Văn Nhân, Bộ trưởng bộ Giao thông công chính Nguyễn Văn Tạo thì ngủ tại nhà tôi (ông Đỗ Đình Thông), cũng ở xóm Đồng Quán và tôi cũng làm liên lạc cho ông Tạo luôn. Có 1 hôm ông Tạo nhờ tôi chuyển thư sang nhà anh Nhân đến cổng thì có người bảo vệ mang thư cho đồng chí Võ Nguyên Giáp, thỉnh thoảng đồng chí Võ Nguyên Giáp vẫn đi thăm nhân dân, dạy dân cách cắm chông và thường xuyên đi cùng ông Bá Phương (Đàm Trung Tín) là người có uy tín với dân tộc Cao Lan, được coi như vua Cao Lan và ông được Đảng và nhà nước ta tặng thưởng đồng tiền vàng (kỷ niệm chương của Tổng Bộ Việt Minh).
Lúc bấy giờ tổ đảng Na Chế chủ yếu vận động, ủng hộ nhân dân trong xã giúp đỡ các cơ quan Trung ương, bảo mật các cơ quan cung cấp, hỗ trợ lương thực, thực phẩm.
Giữa tháng 11-1947, giặc Pháp dò la được tin "các cơ quan đầu não của trung ương Đảng, Chính phủ ta chuyển về Võ Nhai, nên có thể chúng sẽ táo bạo mở cuộc hành quân bao vây, càn quét khu vưc này". Các cơ quan Trung ương, Bác cùng anh em bảo vệ giúp việc lại di rời khỏi Võ Nhai. Đồng chí Võ Nguyên Giáp cùng Văn phòng Bộ tổng tư lệnh khi di chuyển còn để lại 1 máy điện thoại, 1 con lăn in chữ. Ông Tá bảo anh em chuẩn bị sơ tán. Lúc đó quân ta có 1 đơn vị phục kích ở suối Giường vào 6 giờ sáng thì giao tranh với giặc ở Hang Gà, sau đó đơn vị bộ đội của ta rút về Sơn Vu rồi về Sơn Dương. Sáng 26-11-1947, giặc Pháp huy động 11 máy bay ném bom bắn phá, thả gần 200 quân dù xuống đánh, chiếm Tràng Xá, La Hiên, Đình Cả... Một lần nữa kẻ thù lại vồ hụt cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến.
Để đảm bảo an toàn bí mật cho các cơ quan đầu não của ta, nên trước khi rút đi những thứ cần thiết phục vụ sinh hoạt khi di chuyển đều được mang theo, còn lại được đem đi chôn dấu hoặc tiêu huỷ. Theo ông Trần Văn Ứng thì chỉ còn 1 máy điện thoại liên lạc đã hư hỏng, một con lăn có chữ được để lại, nhưng sau đó thất lạc, chỉ còn lại cuốn gia phả của gia đình ông từng ghi lại một số thông tin liên quan đến địa điểm di tích này.